De Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD) en de Toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden (TIB) zijn van oordeel dat het voorstel voor de nieuwe Wet bescherming nationale veiligheid door de inlichtingen- en veiligheidsdiensten niet in balans is. Dat staat in hun inbreng over het wetsvoorstel in het de consultatieprocedure. Die inbreng is woensdag ingediend (zie de consultatiereactie van de CTIVD en de TIB).
De CTIVD en de TIB constateren dat in dit wetsvoorstel op verschillende terreinen bevoegdheden worden verruimd, terwijl de daarbij behorende waarborgen niet worden versterkt en op onderdelen juist worden verminderd.
Voorzitter CTIVD Hugo Hillenaar: “Het weerbaarder maken van onze samenleving en beschermen van onze nationale veiligheid is in de huidige geopolitieke situatie een belangrijke opgave. Hierbij moeten we niet vergeten wát we willen beschermen: onze democratische rechtsstaat. Daarom is het belangrijk dat democratische rechtsorde door de herziening van de wet niet zelf in de gevarenzone komt.”
Voorzitter TIB Anne Mieke Zwaneveld: “Het is juist bij de herziening van de wet van belang het evenwicht te bewaren tussen enerzijds de bevoegdheden van de diensten en anderzijds de interne en externe democratische waarborgen. Als de bevoegdheden groter worden, moeten ook de bescherming en het toezicht worden versterkt. En dat gebeurt in het wetsvoorstel niet.”
De CTIVD en de TIB zien dat de geopolitieke situatie ingrijpend is veranderd en dat Nederland met toenemende en ernstige dreigingen wordt geconfronteerd. Deze dreigingen richten zich niet alleen tegen onze nationale veiligheid. Ook onze democratische rechtsstaat en de fundamentele waarden waarop deze berust, staan onder druk. Juist daarom moeten sterke en goed toegeruste inlichtingen- en veiligheidsdiensten hand in hand gaan met een goed werkend systeem van democratische en rechtsstatelijke waarborgen. Bevoegdheden en waarborgen moeten gelijke tred houden.
Voldoende waarborgen in de wet:
- beschermen tegen bedoeld of onbedoeld onrechtmatig of disproportioneel gebruik van de vergaande bevoegdheden van de diensten;
- maken het mogelijk om, ondanks het geheime karakter van het werk van de diensten, de diensten en de verantwoordelijke ministers effectief te controleren en ter verantwoording te roepen;
- zijn essentieel voor het maatschappelijk vertrouwen en de legitimiteit van de diensten.
Noodzakelijkheid en proportionaliteit
Het wetsvoorstel roept vragen op over de noodzakelijkheid en proportionaliteit van verschillende aspecten van de wet. Onder meer over de brede mogelijkheden voor het onderzoeken van tegenstanders, nieuwe algemene bevoegdheden, de verwerking van bulkgegevens, verplichte gegevensverstrekking door derden en het gebruik van automatisering, zoals AI. Ook wordt de ministeriële betrokkenheid bij ingrijpende besluiten verminderd doordat bevoegdheden en verantwoordelijkheden verder binnen de diensten kunnen worden gemandateerd. Daarmee komt ook de parlementaire controle meer op afstand.
Onvoldoende voorwaarden en controle op gegevensverwerking
Op verschillende terreinen worden ruimere mogelijkheden voor gegevensverwerking voorgesteld zonder dat daar steeds voldoende voorwaarden, beperkingen en interne controles tegenover staan. De wettelijke verankering van compliance en audit is een positieve stap, maar deze functies moeten ook daadwerkelijk onafhankelijk en effectief hun controlerende rol kunnen vervullen.
Cruciale rechtsstatelijke waarborgen verminderd
Cruciale rechtsstatelijke waarborgen zoals de onafhankelijke externe toetsing en het toezicht worden op belangrijke punten verminderd of naar een later moment verschoven. Het wetsvoorstel biedt bovendien te weinig garanties voor een onafhankelijk College voor Toets en Toezicht, met voldoende bevoegdheden en middelen om zijn taken naar behoren uit te voeren.
Niet in balans
De CTIVD en de TIB willen met hun gezamenlijke reactie het parlement en de samenleving inzicht bieden in de voorgestelde wijzigingen, de daaraan verbonden risico's en de gevolgen voor het democratische en rechtsstatelijke waarborgenstelsel. Waar mogelijk doen beide colleges ook voorstellen om het wetsvoorstel te verbeteren. Het is uiteindelijk aan het parlement om te beoordelen welke bevoegdheden noodzakelijk zijn en welke checks and balances daarbij vereist zijn.
Volgens de CTIVD en de TIB moeten de afzonderlijke wijzigingen niet alleen op zichzelf worden beoordeeld. Ook de onderlinge samenhang en het cumulatieve effect zijn van belang. De optelsom laat zien dat de bevoegdheden en mogelijkheden van de diensten op belangrijke terreinen worden uitgebreid, terwijl democratische en rechtsstatelijke waarborgen worden verminderd.
Beeld: © TIB / Summit Art Creations/Shutterstock